Η επικράτηση της ασχήμιας
Είναι η Αθήνα και ο κόσμος που θέλουμε να ζούμε;
Νέος έλεγα στους φίλους μου ότι όταν πεθάνω θέλω να με θάψουν κάτω από την άσφαλτο της Πατησίων ή της Αλεξάνδρας. Μεγαλώνοντας, θέλω να πεταχτεί η στάχτη μου από τον Λυκαβηττό κάτω στην πόλη. Αγαπάω την Αθήνα σαν μάνα μου. Κυλάει στις φλέβες μου, ξέρω το κέντρο της σαν το δωμάτιό μου. Κι όμως. Τα τελευταία χρόνια δεν την αναγνωρίζω.
Υπάρχουν εξαιρέσεις, αλλά η γενική τάση είναι οφθαλμοφανής: η αισθητική παρακμή είναι φανερή παντού- περπατάω και σκοντάφτω σε τρύπες και μπαλώματα, ή παραπατάω σε σπασμένες πλάκες, παντού τσίχλες κολλημένες στα πεζοδρόμια, η χρυσή Κάλλας στην Αρεοπαγίτου (https://urli.info/1eyNW), ή ο Προμηθέας των μικρομεσαίων στο Πεδίο του Άρεως (https://urli.info/1jmFe) που κάποιος θρασύς μπορεί να αποκαλέσει αγάλματα είναι ανοσιουργήματα που αποτελούν σύμβολα μιας κατάπτωσης που δεν τολμάει να πει το όνομά της. Πολυκατοικίες κουτιά, η αγαπημένη μου Πατησίων υποβαθμισμένη, ολόκληρα τετράγωνα σαν φαβέλες, οι ξεκοιλιασμένες σακούλες σκουπιδιών στον δρόμο, χωρίς πράσινο, ποτάμι, νερό, μεγάλους δημόσιους χώρους οι μουτζορογραφίες( https://urli.info/1eyOx) σαν βρώμικη ταπετσαρία στα κτίρια, στις πινακίδες, στις στάσεις, στα νεοκλασικά κτίρια. Ο αρχιτέκτονας Δημήτρης Φιλιππίδης ονόμασε την Αθήνα «ένα αναγκαστικό τόπο εξορίας για τους κατοίκους της». Όπου κι αν γυρίσεις αντικρίζεις ασχήμια, μέχρι και οι άνθρωποι πια αποπνέουν κούραση και παραίτηση.
Πριν από μερικούς μήνες, έψαχνα για διαμέρισμα, όταν ένας μεσίτης ακινήτων μου είπε: «Αν θέλετε ένα σπίτι με χαρακτήρα, πρέπει να ψάξετε μόνο για σπίτια που χτίστηκαν πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο». Ναι αλλά πού; Τα παλιά σπίτια δίνονται αντιπαροχή και όσα σώζονται γίνονται ξενοδοχεία και rbnb. Όσο περισσότερο έψαχνα, τόσο περισσότερο έβλεπα ότι όλα τα καινούργια κτίρια μοιάζουν με αίθουσα αναμονής νοσοκομείου ή χρέπια που υποδύονται τα διαμερίσματα. Για τον φιλόσοφο Παναγιώτη Κονδύλη, η αιτία της παρακµής και των δεινών της χώρας μας δεν οφείλεται στην αστική τάξη αλλά στην απουσία της. H απουσία μιας ισχυρής και επαναστατικής αστικής τάξης (σε αντίθεση με την Ευρώπη) οδήγησε σε μια «παράξενη» αντίληψη της πόλης, όπου η αισθητική και η αρχιτεκτονική δεν αναπτύχθηκαν όπως θα έπρεπε, εξαιτίας της εξάρτησης από προσωπικές σχέσεις (ρουσφέτι) αντί για θεσμούς.
«Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο», έγραφε ο Ντοστογιέφσκι, πιστεύοντας πως το ωραίο δεν είναι απλώς διακοσμητικό στοιχείο, αλλά δύναμη που μπορεί να δώσει νόημα και προοπτική στον άνθρωπο. Σήμερα αυτή η πεποίθηση έχει αντικατασταθεί από το αντίθετό της: «Δεν υπάρχει ομορφιά- όλα είναι υποκειμενικά». Σε αυτή την αντιστροφή βρίσκεται το δράμα και η εν πλήρη συγχύσει εποχή μας. Ο φίλος μου ο Δημήτρης πάλι, μου είπε ότι «η ομορφιά είναι υποκειμενική αλλά η ασχήμια αντικειμενική».
Αυτή η αισθητική παρακμή που απλώνεται σε όλη τη Δύση δεν είναι τυχαία· αποτελεί βαρόμετρο της πολιτισμικής μας υγείας. Και φαίνεται ότι η Δύση ζει σε μια παρατεταμένη κρίση. Ο Ισπανός φιλόσοφος και δοκιμιογράφος, Ορτέγκα υ Γκασέτ, στην «Εξέγερση των Μαζών», έγραψε πως η κυριαρχία του μαζικού ανθρώπου οδηγεί στην ισοπέδωση της ποιότητας και στην περιφρόνηση της αριστοτεχνικής δημιουργίας. Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν περισσότερο άμεσα είπε πως κάθε εποχή ονειρεύεται την επόμενη· η εποχή μας ονειρεύεται έναν κόσμο άσχημο. Σήμερα η ασχήμια δεν έχει καν βάρος· έχει κυριαρχήσει.
Δεν ζούμε απλώς σε δύσκολους καιρούς. Σε εποχές που ό,τι ξέρουμε γκρεμίζεται με θόρυβο και σκόνη αλλά σε αντιαισθητικούς καιρούς. Η αρχιτεκτονική, ο βιομηχανικός σχεδιασμός, το σινεμά και οι σταρ του, τα μπουκάλια των αναψυκτικών, τα ρούχα, η μόδα, η τέχνη, οι πόλεις- παντού ασχήμια. Η όραση παθαίνει κράμπες. Παρά την τεχνολογία των κατασκευών και του σχεδιασμού, ή την εύκολη πρόσβαση στη γνώση και στις δυνατότητες να ψάξεις, να ανακαλύψεις, να συνδυάσεις, τα συνθέσεις, να δημιουργήσεις, να μεταμορφώσεις, να ανανεώσεις ρέπουμε διαρκώς στο ασήμαντο, στο σώνει και ντε προκλητικό που απωθεί, στο ευτελές. Ο κόσμος ένας σκουπιδότοπος με λαμπερά μπιχλιμπίδια.
Ναι σύμφωνοι: σε έναν κόσμο υπερκορεσμένο από τέλειες εικόνες και γυαλιστερή διαφήμιση, η αποδοχή του «άσχημου» έρχεται ως αντίδραση. Από σκόπιμα χονδροειδείς εικόνες έως ενοχλητικές χρωματικές συνθέσεις, τα προιόντα της εποχής στρέφονται όλο και περισσότερο προς τον αντισυμβατικό, ακόμη και αισθητικά προκλητικό σχεδιασμό για να τραβήξουν την προσοχή και να ξεχωρίσουν.
Όμως η αισθητική υπήρξε ανέκαθεν συνδεδεμένη με την ηθική και τον πολιτισμό. Στην αρχαία Ελλάδα η καλλιτεχνική ομορφιά συνδεόταν με τη συμμετρία, το μέτρο και την αρετή. Στην Αναγέννηση, η ομορφιά ανέδειξε την κατανόηση της αλήθειας. Σήμερα, η αντίληψη πως «όλα είναι υποκειμενικά και σχετικά» έχει μετατρέψει την ομορφιά σε πολυτέλεια για λίγους. Όπως επισημαίνει ο Καντ στην Κριτική της Κριτικής Ικανότητας, η αισθητική εμπειρία διεκδικεί καθολικότητα, όταν απορρίπτεται, η ασχήμια γίνεται κοινωνική κανονικότητα.
Η μόδα, πεδίο πειραματισμού και δημιουργίας, αποκαλύπτει την κρίση της αισθητικής με μεγαλύτερη σαφήνεια. Πάντα υπήρχαν υπερβολές, εκκεντρικότητες και κακό γούστο, αλλά συνυπήρχαν με την αναζήτηση αρμονίας, με δημιουργίες που ήταν έργα τέχνης- δείτε οποιοδήποτε ντεφιλέ μόδας που υπογράφει ο Τζον Γκαλιάνο, δείτε την υπέροχη τελευταία του συλλογή για τον οίκο Μαρζελά (https://urli.info/1jmHZ), ή τις επιδείξεις του για τον Ντιορ. Τα τελευταία χρόνια όσο πιο άτσαλα, κακόγουστα, αδιανόητα είναι τα ρούχα τόσο το καλύτερο. Ρούχα που μοιάζουν με κουρέλια, γραμμές και σώματα παραμορφωμένα, υπερβολές που κουράζουν. Το άσχημο γίνεται «μοντέρνο», ενώ το ωραίο θεωρείται ύποπτο, παρωχημένο ή «μη προοδευτικό».
Τα «ugly sneakers» των Balenciaga (https://urli.info/1eyQU) ή των Yeezy, τα oversized ρούχα που μοιάζουν σαν να έχουν ξεχαστεί σε αποθήκη, τα jeans με σκισίματα που φτάνουν στο γελοίο – όλα προβάλλονται ως τάσεις, ως «ανατρεπτικά statement», ενώ η αναζήτηση της ομορφιάς και της αρμονίας αγνοείται. Το Instagram, το TikTok και τα άλλα social media αναδεικνύουν το στιγμιαίο, το εντυπωσιακό, το viral- το ωραίο είναι βαρετό και «παλιό».
Όχι δεν χρειάζεται να μοιάζουν όλα με Βερσαλλίες, δεν χρειάζεται η Αθήνα να μεταμφιεστεί σε κάτι που δεν είναι, όχι δεν πρέπει να βάλουμε πολυελαίους στα McDonalds- αυτό θα ήταν γελοίο. Αλλά η ομορφιά, η γοητεία και το ενδιαφέρον αξίζει να επιδιώνονται. Αξίζουμε καλύτερες πόλεις. Αν ο κόσμος χάσει την ικανότητα να αναγνωρίζει την ομορφιά, χάνει την κοινωνία, την κοινότητα, την ανθρωπιά του. Το άσχημο, άλλοτε ανατρεπτικό σήμερα κυριαρχεί. Αλλά η παραίτηση από την αναζήτηση του ωραίου είναι πιο ανησυχητική από την ίδια την ασχήμια.