Το δηλητήριο στα κοινωνικά δίκτυα

Eίμαστε όλοι ανυπεράσπιστοι

Η κατάρρευση της Μαρινέλλας στο Ηρώδειο και η αναπαραγωγή του βίντεο της σκηνής δεκάδες χιλιάδες φορές μαζί με εκατοντάδες κακεντρεχή σχόλια που την αποδοκίμαζαν, την κορόιδευαν, την κριτίκαραν, έκαναν πλάκα, έχυναν δηλητήριο είναι ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα της εξάπλωσης της τοξικότητας στα κοινωνικά δίκτυα που έχουν γίνει ακοινώνητα και άγρια.

Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν μεταμορφωθεί σε ηφαίστεια  μίσους, επικριτικότητας, επιθετικότητας, κανιβαλισμού. Ξεκίνησαν εδώ και χρόνια με επιθέσεις σε διασημότητες που είναι υπέρβαρες, ηλικιωμένες, κουρασμένες, ατημέλητες. Καμία συμπάθεια για τα «θύματα», κανένας σεβασμός, καμία αυτοσυγκράτηση. Οι χρήστες- τι λέξη!- των δικτύων επιθυμούν αποκαθήλωση, θέλουν να προκαλέσουν πόνο, να εκδικηθούν, να εκτονωθούν από την σκληρή πραγματικότητα.  Τα κοινωνικά δίκτυα ως Κολοσσαία  που οι διασημότητες ρίχνονται στην αρένα.

Τα σκανδαλοθηρικά έντυπα άνθισαν στον 20^ο αιώνα και με την πάροδο των δεκαετιών έφτασαν στη δεκαετία του 1990 να κυνηγάνε τις διασημότητες τόσο έντονα και στενά που παπαράτσι και διασημότητες άρχισαν να κινδυνεύουν στη διάρκεια του κυνηγιού μέχρι που συνέβη το τραγικό αυτοκινητικό ατύχημα με το θάνατο της Νταϊάνα ως αποτέλεσμα της καταδίωξής της από τους φωτογράφους.

Αυτές οι τρομακτικές εποχές των παπαράτσι μοιάζουν σήμερα σχεδόν  χαλαρές σε σύγκριση με το λυντσάρισμα που υφίσταται κάθε διάσημος στα κοινωνικά δίκτυα.  Δεν χρειαζόμαστε παπαράτσι πλέον αφού όλοι μπορούμε να βγάλουμε με το κινητό  μια φωτογραφία αν βρεθούμε την ίδια στιγμή στον ίδιο χώρο με κάποιο γνωστό. Και όλοι μπορούμε να γράψουμε κάτι γι’ αυτούς. Όλοι μπορούμε να γίνουμε ο χειρότερος εαυτός μας  βρίζοντας, λεηλατώντας και ξεκοιλιάζοντας με φαρμακερά σχόλια τον οποιονδήποτε. Η  ανθρωποφαγία των  διασημοτήτων είναι το τίμημα να είσαι γνωστός/η στον 21^ο αιώνα : μίντια και κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν ως «μηχανισμοί αναχαίτισης της ζηλοφθονίας» έγραψε ο Μπρυκνέρ στην Αέναη Ευφορία. Είναι κι αυτοί θνητοί άνθρωποι όπως εμείς- και οι σταρς παίρνουν διαζύγια, παλεύουν με τα κιλά, ανησυχούν για τα γηρατειά, φθείρονται, κάνουν καταχρήσεις, χάνουν την ομορφιά τους, έχουν άσχημες μέρες, ξεπέφτουν.  

Τα τελευταία χρόνια δεν χρειάζεται να είσαι πλούσιος και διάσημος για να γίνεις θύμα της κακίας των κοινωνικών μέσων. Κάθε χρήστης των κοινωνικών δικτύων μπορεί να γίνει στόχος για την εμφάνισή του, για τις απόψεις του, για τις ιδέες, για το σχολιασμό του, για τις προτιμήσεις του, για τη στάση του στα γεγονότα της καθημερινότητας. Η πόλωση και η διχασμός  είναι η καθημερινότητα των δικτύων. Μιλάμε πια για αναβίωση των Πράσινων και των Βένετων, των αντίπαλων φιλάθλων στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολής επί Ιουστινιανού.  Ένας ιντερνετικός όχλος αποφασίζει τι να σκεφτόμαστε, πώς να αντιδρούμε, με το θάνατο ποιού θα στεναχωριόμαστε, ποια είναι τα σωματικά στάνταρντ που πρέπει να υιοθετήσουμε, ποια είναι «η σωστή πλευρά της ιστορίας», πώς να μιλάμε.  Κάθε λάθος, παράπτωμα, λάθος επιλογή, κακή φωτογραφία, παρορμητική σκέψη, ή κάτι που κάποτε πιστεύαμε αλλά τώρα δεν μας αντιπροσωπεύει εμφανίζεται για να σε εκθέσει, να σε λοιδορήσει, να σε καταστρέψει. Το μοναδικό «για πάντα» είναι ό,τι δημοσιεύεται στο διαδίκτυο.

Ο δημόσιος χλευασμός, η αποδοκιμασία και η κριτική που εκθέτουν τις καταχρήσεις της εξουσίας και της δύναμης  των ισχυρών και των προνομιούχων,  ή τις ατασθαλίες και τις παραβάσεις των εταιριών έχει διευρυνθεί σε σένα και μένα. Διαπομπεύουμε ο ένας τον άλλο. Κράζουμε ο ένας τον άλλο.  Οι αυταρχικές κυβερνήσεις δικαίως φοβούνται και προσπαθούν να περιορίσουν τη δύναμη των κοινωνικών μέσων. Η άμεση δημοκρατία τέτοιου είδους είναι επικίνδυνη για αυτό και η προσπάθεια λογοκρισίας, ή περιορισμού των κοινωνικών δικτύων από τους ολιγάρχες της τεχνολογίας. Οι ανίσχυροι μπορούν να θέσουν τους ισχυρούς προ των ευθυνών τους. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης το έκαναν δυνατό. Όμως πώς θα προστατευτούμε εσύ από μένα κι εγώ από σένα;

Υπάρχει η διαδεδομένη πεποίθηση ότι η τοξικότητα που έχει κυριαρχήσει οφείλεται στην ενίσχυσή της από τις ίδιες τις εταιρίες μέσω των αλγόριθμων. Η έρευνα που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό  Nature (https://shorturl.at/O0ddq, 20.3.2024) εξέτασε επί πολλά χρόνια  τη συμπεριφορά και τις τάσεις στα δίκτυα προσπαθώντας να κατανοήσει και να αναλύσει τη διαδικτυακή τοξικότητα. Η έρευνα αναλύει περισσότερα από 500 εκατομμύρια νήματα, αναρτήσεις και συζητήσεις σε οκτώ πλατφόρμες. Το συμπέρασμα είναι ότι η τοξικότητα συνδέεται πολύ περισσότερο με τον άνθρωπο και δεν έχει εμφανιστεί τώρα ειδικά ως αποτέλεσμα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης:  «Η μελέτη δείχνει ότι, παρά τις αλλαγές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τους κοινωνικούς κανόνες με την πάροδο του χρόνου, ορισμένες ανθρώπινες συμπεριφορές επιμένουν, συμπεριλαμβανομένης της τοξικότητας», λέει ο Walter Quattrociocchi, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο La Sapienza (Ρώμη) και συν-συγγραφέας της μελέτης, μαζί με άλλους ακαδημαϊκούς από το πανεπιστήμιό του, το City University και το Ινστιτούτο Alan Turing στο Λονδίνο. «Η τοξικότητα είναι το φυσικό αποτέλεσμα των διαδικτυακών συζητήσεων, ανεξάρτητα από την πλατφόρμα». Η πόλωση και η ποικιλομορφία των απόψεων συμβάλλουν περισσότερο στις εχθρικές διαδικτυακές συζητήσεις από ό,τι η ίδια η τοξικότητα.  Δηλαδή χωριζόμαστε σε δύο αντίπαλες ομάδες και προσπαθούμε να επιβληθούμε οι μεν στους δε με όλα τα μέσα χωρίς να επικοινωνούμε στην πραγματικότητα ούτε κατ’ ελάχιστο αφού δεν μας ενδιαφέρουν ούτε τα επιχειρήματα ούτε η άλλη άποψη αλλά να σωπάσει κάποιος από τους δύο μας.

Και τι κάνουμε; Μια απάντηση που επαναλαμβάνεται ανεύθυνα είναι λογοκρισία. Να κατεβαίνουν οι «κακές» αναρτήσεις που δεν συνάδουν με τους «όρους της κοινότητας» που όμως τους επιβάλλουν οι ολιγάρχες. Οι «όροι  της κοινότητας» είναι οι όροι του Ζάκερμπεργκ και ούτω καθεξής. Η λογοκρισία όμως δεν σταμάτησε την άνοδο του Χίτλερ για να πάρω ένα ακραίο παράδειγμα. Η Γερμανία στην εποχή της Βαϊμάρης εφάρμοσε μερικούς από τους πιο αυστηρούς κατασταλτικούς  νόμους λογοκρισίας στη σύγχρονη ιστορία. Δεκάδες δίκες με Ναζί, εκατοντάδες στις φυλακές, δεκάδες έντυπα έκλεισαν με κατηγορίες αντισημιτισμού και ρητορικής μίσους. Το αποτέλεσμα ήταν οι διώξεις, οι δίκες, οι φυλακίσεις, η λογοκρισία του Τύπο να χρησιμοποιηθούν από τους Ναζί ως προπαγανδιστικό εργαλείο- αφίσες με τον Χίτλερ με κλειστό το στόμα μεταξύ άλλων έκαναν παντού την εμφάνισή τους. Ο τρόπος να αντιμετωπίσουμε τον αγώνα κατά της ρητορικής μίσους , της πόλωσης, των αντιπαραθέσεων και της τοξικότητας είναι περισσότερος λόγος, περισσότερα επιχειρήματα,  περισσότερο διάλογος, περισσότερη ελευθερία και αν έχει κάποια σημασία στις μέρες μας, ευγένειας.